© foto door Miguel Rozpide
Rouw zit niet alleen in je hoofd. Het zit ook in je lichaam, in je dagelijkse gewoontes en in de leegte die ontstaat wanneer iets of iemand wegvalt. Kunst kan een ingang bieden om met rouw om te gaan: door zelf iets te maken, of door kunst te ervaren. Niet om het verdriet weg te nemen, maar om er ruimte voor te maken.
Wanneer iemand sterft, verandert er meer dan de aanwezigheid van één persoon. Je verliest ook een rol, een gewoonte, een toekomstbeeld of een deel van je identiteit. Wie jarenlang voor een partner, ouder of kind zorgde, moet dan ook vaak niet alleen omgaan met het gemis van die persoon, maar ook met de vraag: wie ben ik nu?
Rouw is daarom geen eenvoudig proces van ‘loslaten’. Hedendaagse rouwmodellen benadrukken juist dat de band met iemand die gestorven is kan blijven bestaan, maar in een andere vorm. Herinneringen, rituelen, verhalen en symbolen kunnen helpen om die veranderde band een plaats te geven. Kunst kan hierbij een bijzondere ruimte bieden.
Rouw is meer dan verdriet. Ann Costermans, rouw en verliesconsulente bij DELA: “Na een verlies kan je een hele waaier aan gevoelens ervaren: van boosheid, schuld en angst tot eenzaamheid, maar ook liefde, dankbaarheid of zelfs momenten van vreugde. Kunst kan die verschillende emoties raken en er ruimte aan geven. Door zelf te creëren of door muziek, beelden, literatuur of andere kunst te beleven, kunnen gevoelens naar boven komen waarvoor soms moeilijk woorden te vinden zijn.”
Kunst kan troostend zijn - een lied dat je raakt, een schilderij waarin je jezelf herkent - maar kunst kan meer doen dan troosten. Soms maakt kunst je juist verdrietig. Of boos. Soms brengt ze herinneringen naar boven waar je niet bewust naar op zoek was. Een beeld, geur, klank of beweging kan iets aanraken waarvoor je zelf nog geen woorden hebt. Dat hoeft niet prettig te zijn om betekenisvol te zijn.
Maïté Baillieul – filmmaker, beeldend kunstenaar, therapeut en curator van ‘De Kunst van Rouw’ – verdiept zich in de relatie tussen kunst en rouw: “Het maken van kunst gaat veel verder dan troost bieden. Het louter troosten, balsemen, op het gemak stellen negeert de complexe menselijke gevoelens en verhoudingen die nodig zijn om totaal mens te zijn, om te kunnen rouwen, leven en liefde te ervaren. Rouwen betekent immers ook dat je al dan niet bewust het verlies onder ogen ziet, en je verhoudt tot wat er veranderd is. Kunst kan helpen om dit niet-zijn te ontmoeten, zonder er meteen van weg te hoeven.”
“Wie zelf iets maakt, komt letterlijk in beweging”
Rouw is vaak moeilijk uit te leggen. Je kunt weten dat je verdriet hebt, maar niet kunnen vertellen hoe dat verdriet precies voelt. Kunst werkt niet alleen met taal. Ze spreekt ook via kleur, klank, beweging, ritme, materiaal, ruimte en beeld. Daardoor kan ze iets zichtbaar of voelbaar maken voordat je het kunt uitleggen.
Liesbeth Van Ginderdeuren van Tussenruimte in Berchem schildert bijvoorbeeld al van jongs af aan rond het verlies van haar oudere broer Adriaan, die stierf toen zij zeven maanden oud was. Ze heeft geen bewuste herinneringen aan hem. Toch is zijn afwezigheid aanwezig in haar leven.
In haar schilderijen verschijnen verlaten gebouwen, landschappen en vage figuren. Pas veel later zag ze zelf de verbinding tussen haar werk en haar rouw: “Het is een leegte die je plots overvalt zonder deze te kunnen bestemmen. Voor mij helpt schilderen met het plaatsen van deze leegte in mijn leven.”
Dat is misschien een van de bijzondere kwaliteiten van kunstcreatie: je hoeft niet eerst precies te weten wat je wilt zeggen.
Je hoeft zelf geen kunstenaar te zijn om iets aan kunst te hebben. Een film bekijken, naar muziek luisteren, een tentoonstelling bezoeken, een gedicht lezen of naar een voorstelling gaan lijkt op het eerste gezicht passief. Toch gebeurt er tijdens zo’n ervaring van alles. Je herkent iets. Je wordt herinnerd aan iemand. Je voelt iets wat je niet verwachtte. Of je ontdekt juist dat een kunstenaar woorden of beelden heeft gevonden voor iets waar jij zelf mee worstelt.
Maïté Baillieul: “Een voorbeeld is Requiem pour L., de voorstelling van Fabrizio Cassol en Alain Platel, gebaseerd op Mozarts Requiem. Veertien muzikanten uit verschillende muzikale tradities brengen muziek, zang, beweging en rituelen rond de dood samen. De voorstelling werd opgevat als een nieuwe ceremonie rond afscheid en sterven.
Voor sommige toeschouwers kan zo’n voorstelling een persoonlijke herinnering opnieuw voelbaar maken. Niet omdat de voorstelling een antwoord geeft, maar omdat ze een gezamenlijke ruimte creëert waarin dood en afscheid even niet weggestopt hoeven te worden. De collectieve ervaring, het samenzijn is ook een belangrijk aspect aan rouwen, dat de andere, je naaste het verlies erkent.”
“Rouwen betekent ook dat je onder ogen ziet wat er veranderd is. Kunst kan helpen om daar niet meteen van weg te hoeven.”
- Maïté BaillieulWie zelf iets maakt, komt letterlijk in beweging. Je schildert, schrijft, fotografeert, boetseert, danst, musiceert of filmt. Je handen doen iets terwijl je hoofd misschien nog niet weet wat het allemaal betekent.
Dat kan iets in beweging brengen in het rouwproces - er wordt ook wel gesproken over rouwarbeid: rouwen vraagt activiteit en vergt inspanning. Het gaat niet om één grote opdracht die je moet volbrengen, maar om het telkens opnieuw omgaan met wat het verlies met je doet.
Amerikaans onderzoek naar beeldende kunst binnen rouwbegeleiding (Weiskittle & Gramling, 2018) laat zien dat creatieve interventies onder meer kunnen bijdragen aan betekenisgeving en aan het onderhouden van een symbolische band met de overledene. Maïté Baillieul bevestigt: “Kunst op voorschrift bestaat niet, of nog niet. Toch kan kunst iets teweegbrengen dat buiten een biomedisch model past dat zich vooral richt op fysieke en medicamenteuze ‘behandeling’. Kunst raakt aan de existentiële, spirituele dimensie. Hier bestaan geen pasklare antwoorden voor. Kunst opent juist een ruimte voor wat we niet weten, voor het zoeken, het bevragen en het steeds opnieuw proberen ‘vastnemen’. ”
De onderzoekers benadrukken tegelijk dat het bewijs nog beperkt en uiteenlopend is. Kunst is dus geen wondermiddel en ook geen vervanging voor professionele hulp wanneer die nodig is.
Er zijn ook valkuilen. Maïté Baillieul: “Kunst kan ook iemand in de greep houden. Het kan ook juist beweging, verandering tegengaan. Anderzijds is een ‘verandering’ ook niet voor iedereen passend en kan het vasthouden van wat was, steunend zijn.” Een bepaalde film, voorstelling of foto bekijken – of zelf maken - kan herinneringen en emoties oproepen die je op dat moment moeilijk kan dragen. Ann Costermans: “Als kunst veel verdriet of ontregeling oproept, kan het helpen om te stoppen, erover te praten of begeleiding te zoeken. Zeker wanneer je merkt dat je dagelijks functioneren ernstig onder druk staat.”
“Voor mij helpt schilderen met het plaatsen van deze leegte in mijn leven.”
- Liesbeth Van Ginderdeuren
© foto door Miguel Rozpide
Een belangrijke misvatting is dat je goed moet kunnen tekenen, schilderen of schrijven om iets aan kunst te hebben. Dat hoeft helemaal niet.
Je kunt een kleur kiezen die bij je stemming past. Foto's verzamelen van plekken die je aan iemand doen denken. Een playlist maken. Met klei werken. Een brief schrijven die je niet verstuurt. Foto's bekijken. Een wandeling maken en onderweg beelden verzamelen. Een gedicht lezen. Of gewoon naar een tentoonstelling gaan.
Liesbeth Van Ginderdeuren heeft voor mensen die zichzelf niet creatief vinden een eenvoudig advies: “Gewoon doen! Je moet er niet teveel over nadenken en de gedachte ‘dit moet goed zijn’ loslaten.” Het resultaat is, met andere woorden, niet zo belangrijk. Het maakproces zelf kan al betekenis hebben.
De kunst van Rouw
De Kunst van Rouw is een meerdaags kunstenfestival, georganiseerd door Tussenruimte en RetroRouw vzw met de steun van het DELA Fonds. Het ging door in Berchem van 7 tot 15 november 2026. Via een multidisciplinaire groepstentoonstelling creëerde het festival ruimte om via kunst te spreken over verlies en verdriet.
www.dekunstvanrouw.be

