RouwWijzer DELA
Zoek

Als woorden tekortschieten: vier kunstenaars over kunst en rouw

Leestijd: 7 min
Nood aan ondersteuning?
Ontdek wat jou kan helpen

Wat doe je met een verlies waarvoor geen woorden bestaan? Vier kunstenaars die deelnemen aan het festival De Kunst van Rouw zoeken elk op hun eigen manier naar een antwoord. De een schildert, de ander filmt, maakt installaties of performances. Hun werk vertrekt vanuit verschillende levensverhalen, maar raakt aan dezelfde vraag: kan kunst ons helpen om met verlies te leven, zonder het te moeten oplossen?

 

“Schilderen als noodzaak”

Twee personen staan tussen doorschijnende doeken met abstracte penseelstreken in zachte kleuren.

Liesbeth Van Ginderdeuren is beeldend kunstenaar en architecte en mede organisator van het festival de Kunst van Rouw. Ze heeft geen bewuste herinneringen aan hem, maar het verlies was vanaf haar vroegste jeugd aanwezig in haar gezin.

Schilderen werd voor Liesbeth een manier om iets van die moeilijk te benoemen ervaring vorm te geven. Eerst schilderde ze vooral eigen foto's na. Ze koos beelden van verlaten gebouwen, desolate landschappen en vage menselijke figuren. Pas toen ze jaren later haar schilderijen naast elkaar legde, zag ze een duidelijke rode draad.

Liesbeth: “Ik besefte pas een jaar geleden dat wat ik schilder ook met de rouw voor mijn broer te maken heeft. Omdat ik zo klein was toen hij stierf, heb ik geen bewuste herinneringen aan hem. Maar ik heb hem als baby wel gevoeld. Het is een onbestemd gevoel dat ik niet aan een bewuste herinnering kan koppelen. Het is een leegte die je plots overvalt zonder deze te kunnen bestemmen. Voor mij helpt schilderen met het plaatsen van deze leegte in mijn leven. Door er kleuren aan te geven en een beeld te creëren, nodig ik anderen mee uit om mijn gevoelswereld te aanschouwen. Ik voel dat ik het schilderen en creëren nodig heb. Dat ik datgene wat ik voel en ervaar zo graag wil uitbeelden en dat dat helpt om te over-leven.”

Voor De Kunst van Rouw – het festival dat Liesbeth samen met de vzw RetroRrouw en met de steun van het DELA Fonds organiseert - maakt ze een installatie met transparante voile doeken waarop ze een impressie van wolken schildert. Bezoekers kunnen eronder gaan liggen en naar de wolken kijken. Het is een uitnodiging om te vertragen, te verwonderen en misschien zelf even weg te dromen. “Als kind praatte ik al met mijn overleden broer wanneer ik naar de wolken keek. In mijn installatie wordt die persoonlijke ervaring een gedeelde ruimte.”

 

“Het onzichtbare zichtbaar maken”

Portret van een persoon in een bos, naast een persoon gehurkt in een transparante kunststof constructie.

Christine is actrice, beeldend kunstenaar en archeologe en curator van De Kunst van Rouw. In haar artistieke praktijk onderzoekt ze thema's als rouw, verdriet, sterfelijkheid en de dood.

Christine werd op zeer jonge leeftijd van nabij geconfronteerd met de dood. Haar mama hielp haar op een filosofische manier met dit verlies om te gaan. Christine: “Ik probeer zelf steeds vanuit de dood naar het leven te kijken. Hiermee bedoel ik dat deze manier van kijken me helpt om zo veel mogelijk met een open hart in het leven te staan en de dood deel te laten zijn van het dagelijkse leven. In mijn werk wordt dit weerspiegeld doordat ik de toeschouwer steeds de mogelijkheid geef om troost te vinden bij zichzelf.”

In haar performance werk speelt Christine vaak voor één toeschouwer. In "Sometimes it Snows in Egypt" ga je met haar zitten voor een ritueel over het vertrouwen tussen twee vreemden. In RUST wordt de toeschouwer, in een intieme ruimte, uitgenodigd om stil te staan bij de eigen sterfelijkheid en bij de vraag wat je met je leven wil doen.

“Dat klinkt misschien zwaar. Toch gaat mijn werk niet alleen over de dood. Juist door de eindigheid toe te laten, ontstaat er ruimte voor het leven. Het onzichtbare, zichtbaar maken, dat is wat ik in essentie doe met al mijn werk.”

 

“Waar iets ontbreekt, ontstaat ruimte”

Persoon in profiel naast een houten schaal met gedroogde grassen en een kleine schedel.

Filmmaker en kunstenaar Sofie Hanegreefs is net als Christine curator van De Kunst van Rouw. Thema’s als dood, rouw en transformatie lopen al lange tijd als een rode draad door haar werk. Dat is niet toevallig, maar geworteld in een diep persoonlijke ervaring. Sofie: “Het verlies van mijn moeder op jonge leeftijd heeft een blijvende indruk nagelaten en vormt een belangrijk vertrekpunt voor mijn artistieke zoektocht.”

Tegelijkertijd werd die vroege confrontatie met eindigheid ook een soort toegangspoort en bracht het haar dichter bij de kern van het leven, bij wat echt wezenlijk is. Het gaf moed om een eigenzinnig pad te volgen en te kiezen voor een leven als kunstenaar. “Creëren is dan ook meer dan maken alleen - het zijn persoonlijke rituelen, manieren om met existentiële thema’s om te gaan en er betekenis aan te geven.”

Sofie is gefascineerd door wat achterblijft wanneer iets verdwijnt: sporen, herinneringen, lichamen, plekken en rituelen. Haar werk gaat over vergankelijkheid, kwetsbaar zijn en verandering. “Waar iets ontbreekt, ontstaat ruimte. Ruimte om te denken, te verbeelden, vragen te stellen en te onderzoeken.”

Voor haar hoeft kunst het onbegrijpelijke niet uit te leggen. Soms is het juist waardevol om bij het niet-weten te blijven. Dat zien we ook in haar werk. In Sleeping Beauties worden dierlijke resten met goud hersteld. De breuken worden niet verborgen, maar juist zichtbaar gemaakt: “Het zijn gouden littekens, die verhalen vertellen over kwetsbaarheid, vergankelijkheid en de schoonheid van herstel”.

In de interactieve audio-installatie Resonance of Release onderzoekt ze wat in ons lichaam blijft resoneren en wat we uiteindelijk kunnen loslaten. “Bezoekers worden uitgenodigd om een verlies, twijfel of herinnering achter te laten. Een gedeeld gebaar van troost en verbondenheid, waarin barsten getuigen van veerkracht en de schoonheid van wat ooit brak.”

Haar werk toont hoe dicht leven en dood bij elkaar liggen. Wat verdwenen is, kan op een andere manier blijven doorwerken: in een beeld, een verhaal, een ritueel, een herinnering of een kunstwerk.

 

“Kunst hoeft niet alleen te troosten”

Portret van een persoon in een blauw hemd, naast handen die schrijven op een blad vol handgeschreven tekst.

De derde curator Maïté Baillieul, tevens filmmaker, beeldend therapeut en beeldend kunstenaar, ziet kunst als een plek waar rouw niet gladgestreken hoeft te worden. “Rouw kan veel verschillende gevoelens bevatten. Verdriet, liefde en gemis kunnen naast boosheid, schuld en schaamte bestaan. Vaak zijn er ook tegenstrijdige gevoelens tegenover degene die gestorven is, of tegenover datgene wat verloren is gegaan. Daar is in het dagelijkse leven niet altijd veel ruimte voor.”

Toen haar grootmoeder stierf, zat Maïté urenlang met haar filmcamera naast haar. Ze was niet van plan een film te maken. De camera hielp haar vooral om aanwezig te blijven. Jaren later ontstonden uit dat materiaal een foto-installatie en een video-installatie. Het maken kwam dus niet meteen na het verlies. Soms heeft kunst tijd nodig om te ontstaan.

Kunst kan die tegenstrijdigheid verdragen. Een schilderij hoeft niet uit te leggen waarom je tegelijk van iemand houdt en boos op die persoon bent. Een film kan verdriet tonen zonder te zeggen wat je ervan moet vinden. Een muziekstuk kan iets oproepen wat je niet kunt benoemen.

Kunst hoeft niet noodzakelijk te troosten. “Troost wordt snel in de mond genomen. Het maken (van kunst) op zich gaat veel verder dan troost bieden.” Dat geldt ook voor het beleven van kunst. “Je hoeft als toeschouwer niet zelf iets te maken om actief deel te nemen. Je lichaam luistert, kijkt, herkent en reageert. Misschien denk je aan iemand die je verloren bent. Misschien voel je niets. Misschien komt de betekenis pas dagen later.”

Kunst geeft ruimte aan rouw

De vier kunstenaars tonen elk iets anders. Bij Liesbeth ontstaat een beeld rond haar broer aan wie ze geen bewuste herinneringen heeft. Christine weerspiegelt met haar sculptuur "Un Ciel" haar eigen sterfelijkheid. In haar performance HARDT geeft ze tijd om te zitten met de ongemakkelijke gevoelens die gezien willen worden. Sofie onderzoekt wat overblijft wanneer iets of iemand verdwijnt. En Maïté verbeeldt in haar rouwbrieven en een schilderij een alledaagse omgeving waarin de dood midden in het leven aanwezig is, en waarin taal, seksualiteit en leegte op complexe wijze met elkaar verweven raken.

Geen van hen beweert dat kunst het verdriet wegneemt. Kunst hoeft dan ook geen antwoorden te geven of iets op te lossen. Soms maakt ze iets zichtbaar wat moeilijk te benoemen is. Soms brengt ze herinneringen dichterbij, of helpt ze om anders naar het verlies te kijken. Misschien gaat het dus niet om de vraag hoe kunst ons van verdriet kan verlossen, maar om hoe kunst ons kan helpen om ruimte te maken voor verdriet, zodat we ermee verder kunnen leven.

© foto’s door Ella Struyf

De kunst van Rouw

De Kunst van Rouw is een meerdaags kunstenfestival, georganiseerd door Tussenruimte en RetroRouw vzw met de steun van het DELA Fonds. Het ging door in Berchem van 7 tot 15 november 2026. Via een multidisciplinaire groepstentoonstelling creëerde het festival ruimte om via kunst te spreken over verlies en verdriet.
www.dekunstvanrouw.be

Heeft dit artikel jou geholpen?
Niet nuttig Heel nuttig